Młynarstwo na ziemiach polskich ma udokumentowaną historię sięgającą co najmniej XII wieku. Pierwsze wzmianki o młynach wodnych w dokumentach kościelnych i klasztornych pojawiają się w bulli gnieźnieńskiej z 1136 roku, gdzie wymieniane są osady z młynami jako część majątków biskupich.
Średniowiecze: pierwsze młyny klasztorne i szlacheckie
Najwcześniejsze młyny na ziemiach polskich były niemal wyłącznie napędzane siłą wody. Lokalizowano je przy rzekach o stałym przepływie — Warcie, Wiśle, Noteci i ich mniejszych dopływach. Właścicielami były zazwyczaj klasztory, które dysponowały wystarczającymi zasobami, by wznosić trwałe budowle i utrzymywać kosztowną infrastrukturę piętrzenia wody.
Prawo mielenia zboża, tzw. przymus młyński, oznaczało, że chłopi z okolicznych wsi byli zobowiązani korzystać wyłącznie z młyna należącego do właściciela gruntu, uiszczając opłatę w postaci miarki — części zmielonego ziarna zatrzymywanej przez młynarza. System ten funkcjonował przez kilka stuleci i determinował zarówno rozmieszczenie budowli, jak i status społeczny samych młynarzy.
XIV–XVI wiek: rozwój sieci młyńskiej i pojawienie się wiatraków
Intensywny wzrost osadnictwa w Polsce piastowskiej i jagiellońskiej pociągnął za sobą rozbudowę infrastruktury przemiałowej. W XIV i XV wieku liczba młynów wodnych w Wielkopolsce, Małopolsce i na Mazowszu wzrosła wielokrotnie. Obok młynów zbożowych budowano młyny folusznicze, tartaczne i papiernicze — te ostatnie pojawiły się w Polsce w końcu XV wieku.
W tym samym czasie na ziemie polskie zaczęły trafiać wiatraki. Pierwsze dokumentalne wzmianki o wiatrakach koźlakowych na Mazowszu i Kujawach pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. Ich zastosowanie było szczególnie cenne w rejonach nizinnych, pozbawionych odpowiednich cieków wodnych.
Lustracje królewskie z XVI i XVII wieku pozwalają oszacować, że na terenie Rzeczypospolitej pracowało kilka tysięcy urządzeń przemiałowych różnego rodzaju — od prostych kół podsiębiernych po złożone zestawy kamieni napędzanych kołem nasiębiernym.
XVII–XVIII wiek: apogeum i techniczna dojrzałość
Wiek XVII i pierwsza połowa XVIII to okres największego rozprzestrzenienia się tradycyjnego budownictwa młyńskiego w Polsce. Zarówno młyny wodne, jak i wiatraki osiągnęły dojrzałe formy konstrukcyjne, a rzemiosło młynarskie wyspecjalizowało się w stopniu pozwalającym na wznoszenie budowli dostosowanych do lokalnych warunków.
W zachodniej Polsce, znajdującej się pod silnym wpływem budownictwa niderlandzkiego i pruskiego, zaczęły pojawiać się wiatraki holenderskie — murowane lub szachulcowe, z obrotową tylko czapą niosącą śmigi. Na wschodzie, Kujawach i Mazowszu dominował nadal drewniany koźlak, całkowicie obracający się wokół centralnego słupa.
XIX wiek: industrializacja i schyłek tradycyjnego młynarstwa
Rewolucja przemysłowa przyniosła fundamentalne zmiany w technologii przemiału. W drugiej połowie XIX wieku zaczęły powstawać parowe, a następnie elektryczne młyny przemysłowe, zdolne do przemiału kilkukrotnie większych ilości ziarna przy niższych kosztach jednostkowych. Tradycyjne małe młyny wodne i wiatraki stopniowo traciły konkurencyjność.
Jednak proces zanikania nie był gwałtowny. W Polsce pod zaborami wiele odległych od linii kolejowych wsi przez kilkadziesiąt lat nadal polegało na pobliskim młynie wiejskim. Spisy z końca XIX wieku rejestrują w granicach ówczesnego Królestwa Polskiego kilkaset czynnych wiatraków i ponad tysiąc młynów wodnych.
XX wiek: dokumentacja i ochrona zabytków
Po I wojnie światowej liczba czynnych urządzeń napędzanych siłą wiatru lub wody gwałtownie zmalała. Elektryfikacja wsi, prowadzona intensywnie w Polsce w latach 50. i 60. XX wieku, ostatecznie zakończyła gospodarcze życie większości z nich. Część obiektów rozebrano na materiał budowlany, wiele popadło w ruinę.
Równocześnie rosło zainteresowanie dokumentacyjne. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, skansen w Sierpcu i wiele innych instytucji podjęło działania zmierzające do przeniesienia i zachowania ocalałych budowli. Kilkanaście wiatraków i młynów wodnych wpisano do rejestru zabytków nieruchomych, co nadało im ochronę prawną.
Aktualny rejestr Narodowego Instytutu Dziedzictwa wymienia ponad 200 obiektów młynarskich objętych ochroną konserwatorską na terenie Polski, choć ich stan zachowania jest bardzo zróżnicowany. Źródła: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.